Administrator - საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია | Ethnobiology of fungi and lichens of Georgia

Author:

Lactarius torminosus (Schaeff.) Gray

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
ნაბადა (1), ნაბადა-სოკო (2), ნაბადამი (მეგ.) (3).

აღწერა
ქუდი — 5–15 სმ-მდე დიამეტრის. თავდაპირველად ამობურცული, შემდეგ გაშლილი, ძაბრისებრ ჩაღრმავებული, ქეჩისებრი, ზოგჯერ ოდნავ ლორწოვანი ზედაპირით, შეკეცილი კიდეებით, მკრთალი ვარდისფერი, უფრო მუქი კონცენტრული რგოლებით, შეხებისას მუქდება. ფირფიტები ხშირი, ფეხის მიმართ დაღმავალი, მოთეთრო, ღია კრემისფერი ან ღია მოვარდისფრო. ფეხი — 4–6 სმ-მდე სიგრძის და 1–2 სმ-მდე სისქის, გარედან მაგარი და მკვრივი, შიგნიდან თავიდან მთლიანი, შემდეგ უმეტესად ფუყე, ქუდის ფერი ან ოდნავ ღია, ზოგჯერ პატარა ჩაღრმავებებით. რბილობი — თეთრი, მაგარი და მკვრივი, გადატეხვისას გამოყოფს მოთეთრო რძისმაგვარ სითხეს, რომელიც ჰაერზე ფერს არ იცვლის, ახასიათებს მეტად მწარე გემო. სპორები — ელიფსური, ხორკლიანი, 8–9 X 5–6 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ნიადაგზე, ფოთლოვან ტყეში, უმეტესად არყნარში, ზაფხულ-შემოდგომით.
გავრცელება — სვანეთი, ხევსურეთი (4).

გამოყენება
საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება წინასწარი გათუთქვის შემდეგ, მხოლოდ დამწნილებული (1).

Local Name
Nabada (1), Nabada-sok’o (2), Nabadami (meg.) (3).

Description
Cap: The cap is 5–15 cm, depressed then funnel-shaped, brick-red zoned with paler reddish and pinkish rings, woolly and bearded, slightly viscid in the centre. Gills are adnate to subdecurrent, close, whitish to pinkish. Stem: The stem is 4–6 cm tall, 1–2 cm thick, quite firm, pruinose or sometimes scrobiculate, whitish then pinkish to beige with flesh-coloured tones. Flesh: The flesh is whitish to pinkish near the surface, acrid. Milk white, often rather scanty, acrid. Spores: The spores are 8–9 X 5–6 µm, ellipsoid or rather elongate, with low warts.
Habitat: On soils, in leafy forests, mycorrhizal with birch. Season: Summer, autumn.
Distribution: Svaneti, Khevsureti (4).

Uses
Edibility: Edible when marinated (must be boiled first) (1).

References
1. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
2. Makashvili, A. (1991) Botanical Dictionary. Tbilisi: Metsniereba.
3. Kobalia, A. (2010) Megrelian Dictionary. Tbilisi: Artanuji Publishing.
4. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).

Photo: Lactarius torminosus

Lactarius scrobiculatus (Scop.) Fr

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
ყვითელი პაჭიჭა (1).

აღწერა
ქუდი — 8–22 სმ-მდე დიამეტრის. თავდაპირველად მრგვლად ამობურცული, შემდეგ გაშლილი, ძაბრისებრ ჩაღრმავებული, ზოგჯერ გლუვი, ზოგჯერ კი ხაოიანი ან ქეჩოვან-ბუსუსებიანი, ზოგჯერ ლორწოვანი ან წებოვანი ზედაპირით, ჭუჭყიანი მოყვითალო, ზოგჯერ მურა ლაქებით. ფირფიტები ხშირი, ფეხის მიმართ ოდნავ დაღმავალი, მოთეთრო-მოყვითალო ან ღია კრემისფერი, დროთა განმავლობაში მურა-მოწითალო ლაქებით იფარება. ფეხი — 4–6 სმ-მდე სიგრძის და 2–4 სმ-მდე სისქის, გარედან მაგარი და წებოვანი, შიგნიდან უმეტესად ფუყე, მოთეთრო–მოყვითალო ან ოდნავ ღია, მურა–ყვითელი ან მოჟანგისფრო ჩაღრმავებებით. რბილობი — თეთრი, მკვრივი, მყიფე, გადატეხვისას გამოყოფს მოთეთრო რძისმაგვარ სითხეს, რომელიც ოდნავ მოყვითალო–მონაცრისფრო შეფერილობას იღებს, ახასიათებს მეტად მწარე გემო. სპორები — ელიფსური, 7–8 X 6–7 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ნიადაგზე, წიწვოვან და შერეულ ტყეში, ზაფხულ-შემოდგომით.
გავრცელება — მთელ საქართველოში (2).

გამოყენება
საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება წინასწარი გათუთქვის ან დალბობის შემდეგ, მხოლოდ დამწნილებული (1).

წყარო
1. ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
2. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).

Local Name
Q’viteli pach’ich’a (1).

Description
Cap: The cap is 7–20 cm, broadly convex with an inrolled and bearded margin when young, becoming shallowly vase-shaped, with the margin uplifted and smoother, slimy when young, but soon dry, covered with fibers that may darken to brownish, the fibers remaining visible in maturity, whitish at first, becoming olive buff or yellowish in age. Gills are beginning to run down the stem, crowded, often forking near the stem, whitish, bruising or staining yellowish to pale brownish. Stem: The stem is 3–9 cm tall, 1.5–4 cm thick, equal, with many glazed, yellowish or brownish potholes, whitish, bruising and discoloring yellowish or brownish. Flesh: The flesh is whitish or pale cream, firm. Milk white, promptly turning yellow on exposure to air, scanty. Spores: The spores are 7–8 X 6–7 µm, ellipsoid.
Habitat: On soils, in mixed woodland, both in leafy and coniferous forests. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (2).

Uses
Edibility: Edible when marinated (must be boiled first) (1).

References
1. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
2. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).

Photo: Lactarius scrobiculatus

Lactarius flexuosus (Pers.) Gray

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
ნაცარა (1).

აღწერა
ქუდი — 5–12 სმ-მდე დიამეტრის. თავდაპირველად ამობურცული, შემდეგ ძაბრისებრ ჩაღრმავებული, შუაში პატარა ბორცვაკით, არათანაბარი, ტალღოვანი და შეკეცილი კდეებით მონაცრისფრო-ტყვიისფერი, ღია მოიასამნისფრო ელფერით, ზოგჯერ სუსტად გამოხატული შედარებით მუქი კონცენტრული ზონებით და ლაქებით ან მათ გარეშე. ფირფიტები მეჩხერი, ფეხთან შეზრდილი, ხშირად დაკლაკნილი, მოყვითალო. ფეხი — 4–8 სმ-მდე სიგრძის და 1–2 სმ-მდე სისქის, ცილინდრული, თანაბარი, ზოგჯერ ძირისკენ დავიწროვებული, ჯერ მკვრივი, შემდეგ ფუყე, სიგრძივ დაღარული, ქუდის ფერი ან ოდნავ ღია. რბილობი — მოთეთრო, შედარებით მკვრივი, გადატეხვისას ფერს არ იცვლის, გამოყოფს მოთეთრო რძისმაგვარ სითხეს, ახასიათებს მომწარო გემო. სპორები — თითქმის სფეროსებრი, მოთეთრო-მოყვითალო ან ღია კრემისფერი, ხორკლიანი ზედაპირით, 6–8.5 X 5–6.5 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ნიადაგზე, წიფლნარებში და შერეულ წიფლნარებში, ზაფხულ-შემოდგომით.
გავრცელება — მთელ საქართველოში (2).

გამოყენება
საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება მხოლოდ დამწნილებული, წინასწარი გათუთქვის შემდეგ (1).

Local Name
Natsara (1).

Description
Cap: The cap is 5–12 cm, quite soon depressed, irregularly funnel-shaped, slightly viscid then dry and shiny, sometimes frosted, often with fine radial wrinkles, grayish beige to buff, sometimes with greenish tints. Gills are subdecurrent, very distant, orchraceous cream then bright orange-ochre. Stem: The stem is 4–8 cm tall, 1–2 cm thick, generally cylindrical but sometimes slightly swollen at the base, often finely wrinkled to compressed, slightly shiny, concolorous or paler. Flesh: The flesh is pale cream. Milk white, drying as olivaceous cream drops on the gills, very acrid. Spores: The spores are 6–8.5 X 5–6.5 µm, nearly globose, with low warts, white, cream or yellowish.
Habitat: On soils, in mixed woodland, fairly common and is often found at the base of beech trees. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (2).

Uses
Edibility: Edible when marinated (must be boiled first) (1).

Hydnum repandum L.

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
ირმისტუჩა (1).

აღწერა
ქუდი — 4–16 სმ დიამეტრის, ბალიშისებრი, ხშირად არასწორი, მოყვითალო, თეთრი ან მოვარდისფრო-ხორცისფერი, ხავერდოვანი. ფეხი — 3–9 სმ-მდე სიგრძის და 1–3 სმ-მდე სისქის, ექსცენტრული, მოკლე, ცილინდრული, თეთრი ან მოყვითალო, ძირში ღია ჟანგისფერი. ჰიმენიუმი — ქუდის ქვედა მხარე დაფარულია ფეხისკენ დაღმავალი ეკლებით, თეთრი ან მოვარდისფრო მოყვითალო, მყიფე. რბილობი — ხორცოვანი, მოთეთრო, სასიამოვნო სუნით, გადაბერებული მაგარია, მომწარო გემოთი. სპორები — თითქმის სფეროსებრი, გლუვი, უფერული, 6.5–9 X 5.5–8 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ნიადაგზე, ნაძვნარებში, ზაფხულში და შემოდგომაზე, შერეულ ფოთლოვან ტყეში, განსაკუთრებით ხშირად გვხვდება არყნარებში.
გავრცელება — მთელ საქართველოში (3).

გამოყენება
საჭმელად ნორჩობაში, ნედლი (2).

წყარო
1. მაყაშვილი, ა. (1991) ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი. საქ. მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – მე-3 გამოცემა. თბილისი: მეცნიერება.
2. ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
3. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).

Local Name
Irmist’ucha (1).

Description
Cap: The cap is 4–16 cm across, flattened convex or centrally depressed, even, velvety at first then more suede-like, cream, yellowish or pale flesh-coloured. Stem: The stem is 3–9 X 1–3 cm, often off-centred, cylindrical, finely downy, white bruising yellow near the base. Flesh: The flesh is pulpy, whitish, granular or brittle, taste bitter after a few seconds, smell pleasant. Spores: The spores are 6.5–9 X 5.5–8 µm, white, broadly elliptic to subglobose,
Habitat: Deciduous or coniferous woods, especially in birch woods. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (3).

Uses
Edibility: Edible when young and fresh (2).

References
1. Makashvili, A. (1991) Botanical Dictionary. Tbilisi: Metsniereba.
2. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
3. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).

Hericium erinaceus (Bull.) Pers.

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
გულა სოკო (1), ბაბუწვერა (თიან.) (2).
აღწერა
ნაყოფსხეული — გულის ფორმის, მსხლისებრი ან უფრო მომრგვალო, 5-40 სმ-მდე დიამეტრის, მთლიანად დაფარული მოგრძო — 2–7 სმ-მდე ეკლოვანი წანაზარდებით. თავიდან მოვარდისფრო, შემდეგ თეთრი, მოყვითალო, კრემისფერი და ღია ჩალისფერი ელფერით. რბილობი — თეთრი, ხორცოვანი, გაშრობისას ყვითლდება. სპორები — კვერცხისებრი ან მომრგალო-ელიფსური, გლუვი ან ოდნავ ხაოიანი, მოთეთრო-მოყვითალო ან ღია კრემისფერი, 4–5.5 X 5–6.5 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ფოთლოვან ხეებზე, ძირითადად მუხაზე, ზაფხულ-შემოდგომით, იშვიათი სოკოა.
გავრცელება — საქართველოს ყველა რეგიონში (3).

გამოყენება
საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება ნედლი (1).

თიანეთი — „იშვიათი სოკოა, ძალიან გემრიელია“ (2).

წყარო
1. ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
2. მამადაშვილი, თ. (2014) თიანეთი.
3. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).

Local Name
Gula Sok’o (1), Babuats’vera (tianet.) (2).

Description
Fruitbodies: The fruitbodies of Hericium erinaceus are large, rounded, irregularly bulbous, compact, white to creamy mass of 5–40 cm in diameter, arising from a thick lateral stripe, simple or with short, thick branches, white to brownish-yellow when old. Spines up to 2–7 cm long, hanging and often slightly wavy, like hair, white. Flesh: The flesh is white or whitish, not changing when sliced, fleshy and pulpy, it turns yellowish when it’s dry. Spores: The spores are 4–5.5 X 5–6.5 µm, egg-shaped, globose to subglobose or subellipsoid, smooth or minutely roughened, white, cream or yellowish.
Habitat: Often solitary on living trunks of deciduous trees or on fallen logs, especially on oak and beech, more rarely on other broad-leaved trees. Rare to very rare. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (3).

Uses
Edibility: Edible when young and fresh (1).

Tianeti — „Rare fungi, very tasty“ (2).

References
1. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
2. Mamadashvili, T. (2014) Tianeti.
3. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).

Fistulina hepatica (Schaeff.) With.

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
ღვიძლა სოკო (1), ხორცა სოკო (რაჭ.) (2), ხბოს ხორცაი (რაჭ.) (3).

აღწერა
ნაყოფსხეული — მომრგვალო ენისებრი, ხორცოვანი, 8–25 სმ. დიამეტრის და 2–6სმ. სისქის, რომელიც გადადის მოკლე გვერდით ფეხში, ახალგაზრდა სოკოს ზედაპირი სტრუქტურით გავს ხბოს ენას, ხავერდოვანი, ოდნავ წებოვანი, მოწითალო ხორცისფერი, შემდეგ ხდება მუქი ყავისფერი, პრიალა და მშრალი. ფეხი — მოკლე, გვერდითი, მურა წითელი, ძირში მუქი ბუსუსებით. რბილობი — სისხლისფერი, თეთრი, მკვრივი ძარღვისებრი ჩანართებით. წააგავს ახალ ხორცს ან ღვიძლს. შეიცავს დიდი რაოდენობით წითელ წვენს. სპორები — კვერცხისებრი, გლუვი, ღია ყავისფერი, 4.5–6 X 3–4 მკმ.
ჰაბიტატი — გვხვდება იშვიათად, ზაფხულში და შემოდგომაზე, ძირითადად იზრდება მუხაზე და წაბლზე, ზოგჯერ წიფელზე.
გავრცელება — მთელ საქართველოში (4).

გამოყენება
საჭმელად გამოიყენება ნორჩობაში, ნედლი (1).

რაჭა — „ბავშვობაში, ბებია აგროვებდა ამ სოკოს, გაჭრისას რბილობი წითლად იცვარება და მართლა ხბოს ხორცს გავს, იშვიათია და ყველაზე გემრიელ სოკოდ თვლიან აქ“ (3).

წყარო
1. ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
2. დარახველიძე, ი. (2014) სოფ. ღვიარა, ამბროლაური.
3. მელაშვილი, ნ. (2014) სოფ. ურავი, ამბროლაური.
4. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).

Local Name
Gvidzla sok’o (1), Khortsa sok’o (rach.) (2), Khbos khortsai (rach.) (3).

Description
Bracket: The bracket is 8–25 cm across, 2–6 cm thick, usually single, tongue-shaped or semicircular, upper surface pinkish to orange-red and finally purple-brown, rough with rudimentary pores, especially toward the margin, moist to tacky. Tubes up to 15mm deep, arising free, but adhering in maturity, whitish or yellowish. Pores 3 per mm, circular, whitish at first, bruising reddish brown. Stem none or rudimentary, short, thick, blood red. Flesh: The flesh is thick, succulent, mottled, dark flesh-pink with lighter veining, with bloodlike sap, reminiscent of raw meat, odor pleasant, taste sourish. Spores: The spores are ovoid, smooth, light brown, 4.5–6 X 3–4 µm.
Habitat: Singly or sometimes several in a cluster on the base of living oaks or chestnuts, sometimes on beech, also dead hardwood stumps. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (4).

Uses
Edibility: Edible when young and fresh (1).

Racha — “In one’s childhood my grandmother used to gather these fungi. When they are cleaved or cut — it is possible to see the covering process of the fungi flesh by the red dew and thus it’s really like a veal, usually it’s quite hard to find them but here — it is still consider as the tastiest fungi” (3).

References
1. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
2. Darakhvelidze, I. (2014) Vlg. Ghviara, Ambrolauri.
3. Melashvili, N. (2014) Vlg. Uravi, Ambrolauri.
4. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).

Cerioporus squamosus (Huds.) Quél.

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
ძერანა, ქორის სოკო (კახ.), მძერა (ლეჩ.) (1), ქორო ზოკო (მთიულ.-გუდამაყრული, ფშ.) (2), ძერიკა (რაჭ.) (3), ძერო (სვან) (4).

აღწერა
ნაყოფსხეული — თავიდან ძაბრისებრი, შემდეგ მარაოსებრი — 40 სმ-მდე, თავდაპირველად ხორცოვანი, ჩალისფერი, ზემოდან დაფარული მოყავისფრო კონცენტრულად განწყობილი ქერცლებით, ქვემოდან ჰიმენოფორი მილნაირია, მილები დაღმავალი, მსხვილი კუთხოვანი ფორებით, თავიდან თეთრი, შემდეგ მოყვითალო. ფეხი — მოკლე, 2–6.5 სმ-მდე სიგრძის და 1–3.5 სმ-მდე სისქის, ძირითადად გვერდული, იშვიათად ცენტრალური, ძირში გაგანიერებული, ჩალისფერი, ძირში მურა, ბადისებრი ორნამენტით. რბილობი — თეთრი, თავიდან წვნიანი, ხორცოვანი, შემდეგ მაგარი — კორპისებრი, ფქვილის სუნით. სპორები — წაგრძელებულ-ელიფსური, გლუვი, თეთრი, 10–14 X 4–5 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება სხვადასხვა ფოთლოვან ხეებზე, განსაკუთრებით წიფელზე. მთელ სავეგეტაციო პერიოდში.
გავრცელება — მთელ საქართველოში (5).

გამოყენება
საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება გამოიყენება ნორჩობაში, ნედლი (6).

რაჭა — „საჭმელად ძირითადად ახლგაზრდას ვიყენებთ, მაგრამ გამაგრებულებს წყალში ვალბობთ, ხორცსაკეპში ვატარებთ და კატლეტებს ვაკეთებთ“ (7), კახეთი — „ქორის სოკო — ხმელსაც ვჭამთ, ოღონდ დიდხანს ვხრაკავთ“ (8).

ქორო ზოკო (მთიულურად, ფშაურად) — „კირცხილი და წიფელი ისხამს, საცა ზადი აქვს ან დამპალია. საჭმელია (კირცხილი არ დაისხამსო ფშავლებმა მითხრეს)“. ქორა ზოკო (ფშაურად) — „ქორაფი ისხამს; დიდრონი მსხვილი სოკოა, ჭამენ ფშავში, თუმცა გემო მაგდენათ არაფერი აქვს“ (2).

წყარო
1. მაყაშვილი, ა. (1991) ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი. საქ. მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – მე-3 გამოცემა. თბილისი: მეცნიერება.
2. შანიძე, ა. (1984) ქართული კილოები მთაში. თხზულებანი თორმეტ ტომად. ტომი I. საქ. სსრ მეცნ. აკად., თბილისის სახ. უნ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება.
3. კობახიძე, ა. (1987) რაჭული დიალექტის ლექსიკონი. საქ. სსრ მეცნ. აკად., ენათმეცნ. ინ-ტი – თბილისი: მეცნიერება.
4. ონიანი, ა. (1917) მეგმარეშ ი ბალხარე ჟახელე ხორავ. ხეების და მცენარეთა სვანური სახელწოდებები. – პეტროგრადი: მახლარე-აკადემიაი ლებქედარ (სვანურად).
5. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).
6. ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
7. მელაშვილი, ნ. (2014) სოფ. ურავი, ამბროლაური.
8. ჯაჯანიძე, მ. (2016) სოფ. ენისელი, ყვარელი.

Local Name
Dzerana, Koris sok’o (kakh.), Mdzera (lechkh.) (1), Koro zok’o (mtiulian-gudamakrian, pshav.) (2), Dzerik’a (rach.) (3), Dzero (svan) (4).

Description
Fruitbodies: The fruitbodies of Cerioporus squamosus are up to 40 cm in diameter, often thin, spathulate then semicircular, pale yellow to yellowish buff then brownish, with warm brown to dark brown often rather regular triangular scales. Stem: The stem is 2–6.5 cm long, 1–3.5 cm thick, lateral, short, the base black. Pores angular or slightly elongated radially, fairly large, white then yellowish, regular then split. Flesh: The flesh is white, succulent and fleshy when fresh, then corky or leathery, smell strongly of meal. Spores: The spores are white, oblong-ellipsoid, smooth, 10–14 X 4–5 µm.
Habitat: On trunks and stumps of various broad-leaved trees, especially on beech and elm, causing intensive white rot. Season: All year.
Distribution: All regions of Georgia (5).

Uses
Edibility: Edible when young and fresh (6).

Racha — “We use for food and eat this fungi mostly when it’s young, but when it’s corky or leathery we macerate it in the water and after that we use meat-chopper to make cutlets” (7). K’akheti — Koris sok’o — We eat this fungi when it’s dry too, but we roast it for a long time” (8).

Koro zok’o (on Mtiuletian and Pshavian dialect) — grows on rotten or defective parts of beech. Edible. Kora zok’o (on Pshavian dialect) — “grows on maple, it’s a large fungi, locals in Pshavi eat this, but usually tasteless” (2).

References
1. Makashvili, A. (1991) Botanical Dictionary. Tbilisi: Metsniereba.
2. Shanidze, A. (1984) Georgian mountain dialects. Collected Works in Twelve Volumes. Vol. I. Academy of Sciences of the Georgian SSR. Tbilisi State University. Tbilisi: Metsniereba.
3. Kobakhidze, A. (1987) Dictionary of the Rachan Dialect. Tbilisi: Metsniereba.
4. Oniani, A. (1917) Collection of Svanetian Names of Trees and Shrubs (on Lashkhuri Dialect), Materials on Japhetic linguistics. Vol. VIII. Petrograd: Academy of Sciences Press.
5. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).
6. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
7. Melashvili, N. (2014) Vlg. Uravi, Ambrolauri.
8. Jajanidze, M. (2016) Vlg. Eniseli, Kvareli.

Cantharellus cibarius Fr.

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
მიქლიო (1), ქათამბარკალა (რჭ.), ქათმიბარკალა (რჭ.), ქათმის ბარკალა (ზემ. იმერ.) (1), მიქლო (იმერ.) (2), მელაკუდა (გურ.) (3), ჭერამულა (კახ.), ჭერამა (კახ.) (4), ქათამბარკალა (თუშ.) (5), ქათმისქონა (სვ.) (6).

აღწერა
ნაყოფსხეული — ძაბრისებრი, 5–12 სმ-მდე სიმაღლის, ქუდი — 4–10 სმ-მდე დიამეტრის, ღია ყვითელიდან კვერცხისგულისფერამდე, ხორცოვანი, მკვრივი, თავიდან ამობურცული, შემდეგ ძაბრისებრ ჩაჭყლეტილი, კიდეები შეკეცილი, ზედაპირი გლუვი, ქუდი პირდაპირ გადადის ეგრეთწოდებულ ფეხში, მათ შორის მკაფიო საზღვარი არ შეინიშნება. ფეხი — 4–7 სმ-მდე სიგრძის და 1–4 სმ-მდე სისქის, მკვრივი, გლუვი, ზემოთ განიერი, ქვემოთ წვრილი, ქუდის ფერი. ჰიმენოფორი — ქუდი ქვემოდან დაფარულია ქუდის ფერი, სქელი, მეჩხერი, ფეხისკენ დაღმავალი, ჩანგლისებურად განშტოებული ძარღვებით. რბილობი — ხორცოვანი, ჯერ მოყვითალო, შემდეგ მოთეთრო, გემო ოდნავ ცხარე, სასიამოვნო სუნით. სპორები — ელიფსური, გლუვი, ცხიმოვანი წვეთებით, მკრთალი ყვითლიდან კრემისფერ თეთრამდე, ზოგჯერ ოდნავ მოვარდისფრო ელფერით, 7–10 X 4–6 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ზაფხულში და შემოდგომაზე, ნიადაგზე, წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში, ხავსიან და ტენიან ადგილებში, ხშირად ჯგუფურად (7).
გავრცელება — მთელ საქართველოში (7).

გამოყენება — ერთ-ერთი საუკეთესო საჭმელი სოკოა (7), ამ სოკოს ზამთრისთვისაც ინახავენ, მზეზე გამშრალს (5).

წყარო
1. მაყაშვილი, ა. (1991) ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი. საქ. მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – მე-3 გამოცემა. თბილისი: მეცნიერება.
2. ღლონტი, ალ. (1974) ქართულ კილო-თქმათა სიტყვის კონა. თბილისი: განათლება.
3. ხუხუნაიშვილი, თ. (2016) ლანჩხუთი.
4. სიდონაშვილი, ზ. (2015) სოფ. იყალთო, თელავი.
5. ბაკურაძე, ვ. (2014) სოფ. ომალო, თუშეთი.
6. გუჯეჯიანი, ჩ. (2014) მესტია.
7. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).

Local Name
Miklio (1), Katambark’ala (rch’.), Katmibark’ala (rch’.), Katmis bark’ala (z.imer.) (1), Miklo (imer.) (2), Melak’uda (gur.) (3), Ch’eramula (k’akh.), Ch’erama (k’akh.) (4), Katambark’ala (tush.) (5), Katmiskona (svan.) (6).

Description
Fruitbody: The fruitbody is choanoid, 5 to 12 cm tall, Cap: The cap is 4–10 cm across, at first flattened with an irregular incurved margin later becoming wavy and lobed and depressed at the centre, pale to deep egg-yellow fading with age. Gills are narrow, vein-like, irregularly forked and decurrent, egg-yellow. Stem: The stem is 4–7 cm tall, 1–4 cm thick, solid, concolorous with cap or paler, tapering towards the base. Flesh: The flesh is yellowish, taste watery at first then slightly peppery, smell faint, fragrant (of apricots). Spores: The spores are 7–10 X 4–6 µm, elliptical, smooth, pale yellow to creamy white, sometimes with a slight pinkish tinge.
Habitat: In all kinds of woodland, often in groups, especially when the forest has plenty of moist, mossy undergrowth. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (7).

Uses
One of the best edible fungi (7), they are drying them on the sun and keep in store for the winter (5).

References
1. Makashvili, A. (1991) Botanical Dictionary. Tbilisi: Metsniereba.
2. Ghlonti, A. (1974) Dictionary of the Georgian Dialects. Vol. I. Tbilisi: Ganatleba.
3. Khukhunaishvili, T. (2016) Lanchkhuti.
4. Sidonashvili, Z. (2015) Vlg. Ikalto, Telavi.
5. Bakuradze, V. (2014) Vlg. Omalo, Tusheti.
6. Gujejiani, Ch. (2014) Mestia.
7. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).

Calocybe gambosa (Fr.) Donk

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
მაისის სოკო (1).

აღწერა
ქუდი — 5-10 სმ-მდე დიამეტრის. ბრტყლად ამოზნექილი, მშრალი, ოდნავ ბოჭკოვანი, მოთეთრო ზედაპირით, მოყვითალო ან მკრთალი ყვითელი შეფერილობის, იშვიათად მიწისფერ-მოჟანგისფრო-მოყვითალო. ხშირი, მოთეთრო, შეზრდილი ფირფიტებით, ფეხი — ცილინდრული, 5-8 სმ-მდე სიგრძის და 1-2 სმ-მდე სისქის, ძირისკენ ზოგ შემთხვევაში შედარებით ვიწროვდება, ზოგ შემთხვევაში შედარებით ფართოვდება, მოთეთრო, მოყვითალო ან მკრთალი ყვითელი, ძირისკენ ხშირად ოხრა ან მოჟანგისფრო-ოხრა შეფერილობის. რბილობი — თეთრი, მკვრივი და სქელი, ფქვილისთვის დამახასიათებელი სუნითა და გემოთი. სპორები — ელიფსური, უფერული, 5–6 X 3–4 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ნიადაგზე, ტყეში და ტყისპირებში, მდელოებსა და მინდვრებში, ადრე გაზაფხულიდან გვიან შემოდგომამდე. ხშირად ქმნის „ქაჯის წრეს“.
გავრცელება — კახეთი (2).

გამოყენება
საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება ახალი (1).

Local Name
Maisis sok’o (1).

Description
Cap: The cap is 5–10 cm across, subglobose then expanding, often irregularly wavy and sometimes cracking, margin inrolled, white. Gills are narrow, very crowded, whitish. Stem: The stem is 5–8 cm tall, 1–2 cm thick, white or whithish-yellowish, cylindrical. Flesh: The flesh is white, soft, taste and smell mealy. Spores: The spores are 5–6 X 3–4 µm, broad elliptical, colourless.
Habitat: On soils, in grass on roadsides and wood edges or in pastureland. Season: Spring, autumn.
Distribution: Kakheti (2).

Uses
Edibility: Edible, usually when young and fresh (1).

Bovista nigrescens Pers.

Posted on by

ადგილობრივი სახელწოდება
შავი ფშუკუნა (1), კუსკუსელა, დათვის ქაჩქაჩა (მოხ.), ბურნუთა (კახ.), ცუანა სოკო (იმერ.), გუდაფშუკა (გურ.), ძილგუდა, ყოვთ-საცუარა (ფშავ.), ეშმაკის ბურნუთი (ქართ.), გუდაფშუტა (ლეჩ.), ტურაში რსინი, ლურიშგუდა (მეგრ.), მალათუს (სვან.) (2), საცუარაი (თუშ.) (3), კუსკუსელა, კუსუსა (მოხ.), დათვის ქაჩქაჩა, ყოვის საჩუარა (მთიულ.), ყვავთ კუსა (ხევს.), ყვავთ ყველი (თუშ.) (4), მჩუანა, ძილგუდა, ფშოკურა, გუდაფშუტა, (რაჭ.) (5), გველაფშუტა (ზემ. იმერ.) (6), კოკოშოლ, მავლა თუს (სვან.) (7).

აღწერა
ნაყოფსხეული — ბურთისებრი, 2–8 სმ-მდე დიამეტრის, ზემოთ ოდნავ ვიწროვდება. თავდაპირველად მოთეთრო, შემდეგ მოშავო-მურა. თეთრი, აპკისებრი გარეთა გარსით, რომელიც მალევე ქრება. თხელი, გლუვი და მკვრივი შიგნითა გარსით, რომელიც თავდაპირველად მოყვითალო ფერისაა, ხოლო შემდეგ შემდეგ მოშავო-მურა ხდება. შიგთავსი ჯერ თეთრი, შემდეგ მომწვანო-მოჟანგისფრო ან მეწამული-მურა. სპორები — სფეროსებრი ან კვერცხისებრ-ელიფსური, მეწამული-მურა-მოწითალო, უფერული დანამატით, 5–6 მკმ.
ჰაბიტატი — იზრდება ნიადაგზე, უმეტესად მდელოებსა და მინდვრებში, ასევე, ტყისპირებშიც, ზაფხულ-შემოდგომით.
გავრცელება — მთელ საქართველოში (8).

გამოყენება
საჭმელ სოკოდ ითვლება, საკვებად გამოიყენება ნორჩი, ვიდრე რბილობი გაუმუქდება (1).

თუშეთი — „საცუარას ცხვარს აყრიან წყრულზე, მოუშრობს“ (3). რაჭა — „ძილგუდა, მცირე ზომის მრგვალი სოკოა, საძოვრებზე იზრდება. მომწიფებული გარედანაც და შიგნიდანაც შავი ფერისაა. გული მტვრისებრია. ჭრილობის მოსაშუშებლად ხმარობენ, ფშოკურა, გუდაფშუტა“ (5). იმერეთი — „სისხლისდენის შესაწყვეტად იყენებენ“ (6). გურია — „გუდაფშუკა სოკოს სახელია. მოჭრილის წამლად ხმარობენ“ (9). სვანეთი — „შემოდგომის თეთრი პატარა სოკოები, ხმობის შემდეგ შიგნით შავი მტვერითაა სავსე“ (7), „მალათუს, ბალახზე ამოდის, თეთრია მერე შავდება, იჭმევა ახალი“ (10), „მალათუსი გარედანაც უნდა აშავდეს, სანამ კვამლი გამოვა ვაგროვებთ, ვინახავთ ზამთრისთვის სისხლდენის შესაჩერებლად და ჩირქის ამოსაყვანად“ (12). ხევი — „კუსკუსელა, ფუთქურა სოკო, კუსკუსელას ბოლოსღა გაუგეთ გემო, თურმე უგემრიელესი ყოფილა“ (11).

შენიშვნა: ადგილობრივი მოსახლეობა გვარ Bovista-ს და Lycoperdon-ის უმეტეს წარმომადგენელს ხშირ შემთხვევაში ერთმანეთისგან ვერ ანსხვავებს და ერთი და იგივი სახელს უწოდებს.

წყარო
1. ნახუცრიშვილი, ი. (2007) საქართველოს სოკოები. თბილისი: ბუნება პრინტი.
2. მაყაშვილი, ა. (1991) ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი. საქ. მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – მე-3 გამოცემა. თბილისი: მეცნიერება.
3. ცოცანიძე, გ. (2012) თუშური ლექსიკონი. თბილისი: ბაკურ სულაკაურის გამ-ბა.
4. შანიძე, ა. (1984) ქართული კილოები მთაში. თხზულებანი 12 ტომად. ტომი I. საქ. სსრ მეცნ. აკად., თბილისის სახ. უნ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება.
5. კობახიძე, ა. (1987) რაჭული დიალექტის ლექსიკონი. საქ. სსრ მეცნ. აკად., ენათმეცნ. ინ-ტი – თბილისი: მეცნიერება.
6. ღლონტი, ალ. (1974) ქართულ კილო-თქმათა სიტყვის კონა. თბილისი: განათლება.
7. ლიპარტელიანი, ა. (1994) სვანურ-ქართული ლექსიკონი: ჩოლურული კილო. თბილისი.
8. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).
9. ჟღენტი, ს. (1936) გურული კილო: გამოკვლევა, ტექსტები, ლექსიკონი. აკად. ნ. მარის სახ. ენის, ისტორიისა და მატერ. კულტ. ინ-ტი. – ტფილისი: სსრკ მეც. აკად. საქ. ფილ. გა-ბა.
10. ონიანი, ა. (1917) მეგმარეშ ი ბალხარე ჟახელე ხორავ. – პეტროგრადი: მახლარე-აკადემიაი ლებქედარ (სვანურად).
11. ღუდუშაური, ი. (2011) მოხეურ სიტყვათა ლექსიკონი. ალექსანდრე ორბელიანის საზ-ბა. – თბილისი.
12. გუჯეჯიანი, ჩ. (2014) მესტია.

Local Name
Shavi pshuk’una (1), K’usk’usela, Datvis kachkacha (mokh.), Burnuta (kakh.), Tsuana sok’o (imer.), Gudapshuk’a (gur.), Dzilguda, Q’ovt-Satsuara (pshav.), Eshmak’is burnuti (kart.), Gudapshut’a (lechkh.), T’urashi rsini, Lurishguda (meg.), Malatus (svan.) (2), Satsuarai (tush.) (3), K’usk’usela, K’usk’usa (mokh.), Datvis kachkacha, Q’ovis Sachuara (mtiul.), Q’vavt k’usa (khevs.), Q’vavt q’veli (tush.) (4), Mchuana, Dzilguda, Pshok’ura, Gudapshut’a, (rach.) (5), Gvelapshut’a (z. imer.) (6), K’ok’oshol, Mavla Tus (svan.) (7).

Description
Fruit body: The fruitbody is 2–8 cm across, subglobose, slightly pointed below, without a sterile base but attached to the substrate by a single mycelial cord which often breaks leaving the fruit body free to roll about in the wind, outer wall white at first, flaking off in large scales at maturity to expose the dark purple-brown to blackish inner wall enclosing the spore mass and opening by a large irregular pore or extensive splitting and cracking. Gleba dark purple-brown. Spores: The spores are 5 X 6 µm, broadly ellipsoid to subglobose, brownish-reddish-purple.
Habitat: Mainly in grass and pastureland. Season: Summer, autumn.
Distribution: All regions of Georgia (8).

Uses
Edibility: Edible when young and fresh (1).

Tusheti — “Satsuara fungi often used for the treatment of the sheep ulcers” (3). Racha — “Dzilguda is a small and roundish fungi and can be often found in pasturelands, it’s blackish when mature” (5). Imereti — “The fungi were used to stop bleeding by pouring the contents of the fruit-bodies onto wounds” (6). Guria — “Gudapshuk’a is the name of a small fungi, which is often used for the cicatrize of wounds” (9). Svaneti — “These fungi are often found in autumn, whitish and small in size, when they’re dried their content become as the black dust” (7), “Malatus fungi are often found in grassy areas, they are white at first, then become blackish. Malatus is edible when young and fresh” (10), “Malatus must become blackish from outside, we gather them to store for the winter, it is often used for the termination of bleeding and for the treatment of the pus” (12). Khevi — “K’usk’usela, Putkura sok’o — very tasty fungi” (11).

Note: Locals often can’t see difference between the most parts of Bovista and Lycoperdon representatives, and they use the same name for the fungi from both species.

References
1. Nakhutsrishvili, I.G. (2007) Fungi of Georgia. Tbilisi: Buneba Printi.
2. Makashvili, A. (1991) Botanical Dictionary. Tbilisi: Metsniereba.
3. Tsotsanidze, G. (2012) Tushetian dictionary. Tbilisi: Bakur Sulakauri Publishing.
4. Shanidze, A. (1984) Georgian mountain dialects. Collected Works in 12 Volumes. Vol. I. Academy of Sciences of the Georgian SSR. Tbilisi State University. Tbilisi: Metsniereba.
5. Kobakhidze, A. (1987) Dictionary of the Rachan Dialect. Tbilisi: Metsniereba.
6. Ghlonti, A. (1974) Dictionary of the Georgian Dialects. Vol. I. Tbilisi: Ganatleba.
7. Liparteliani, Aslan (1994) Svan-Georgian dictionary. Cholur dialect. Tbilisi.
8. Nakhutsrishvili, I.G., et al. (1986) Flora of Spore-producing Plants of Georgia (Summary). Tbilisi: Metsniereba (Russian).
9. Zhghenti, S. (1936) Gurian dialect. Tiflis: Publishing House of the Georgian Branch of the Academy of Sciences of the USSR.
10. Oniani, A. (1917) Collection of Svanetian Names of Trees and Shrubs (on Lashkhuri Dialect), Materials on Japhetic linguistics. Vol. VIII. Petrograd: Academy of Sciences Press.
11. Ghudushauri, I. (2011) Mokhevian dialect dictionary. Tbilisi.
12. Gujejiani, Ch. (2014) Mestia.